Spring naar content
Volledige beschrijving geselecteerd orgel

Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.

Foto: Piet Bron

Franeker, Nederland (Fryslân) - Grote- of Martinikerk
Gemeente: Waadhoeke
Adres: Breedeplaats 2, 8801 LZ, Franeker
Website: http://www.pkn-franeker.nl/
Soort kerk/gebouw: Protestantse Kerk Nederland

Beschrijving nr.: 1002296. Invoerdatum: 28/12/1999. Laatste mutaties: 03/01/2018. Gegevens dateren van 2013.

Gebouwd door: Luitjen Jacob van Dam (1842)
Het orgel bevat ouder materiaal: Pijpwerk uit 1524 van Jan van Covelens

JaarOrgelbouwerOpusActiviteit
1842 Luitjen Jacob van Dam  nieuwbouw
1915 Pieter van Dam 
1938 firma A. Pannekoek 
1952 Willem van Leeuwen  restauratie
1998 Bakker & Timmenga  restauratie

  • Het Van Dam-orgel in Franeker bevat nog pijpwerk uit het orgel dat Van Covelen in 1524 in de kerk had gebouwd. Dit was in 1721 ingrijpend gewijzigd door Johannes Radeker, maar deze gebruikte veel pijpwerk uit 1524, dat op zijn beurt weer door Van Dam is behouden. In 1838 namen de kerkvoogden het besluit tot de bouw van een geheel nieuw instrument. De firma Van Dam bouwde dit, maar een groot deel van het oude pijpwerk is opnieuw gebruikt. In 1842 was het orgel voltooid. Het had twintig stemmen en één open plaats op de hoofdwerklade. Op 9 november 1842 werd het in gebruik genomen met een bespeling door S.A. Hempenius, organist van de Grote Kerk te Zwolle, en voormalig organist in Franeker. In 1857 plaatste Van Dam een Fagot 16' op de open plaats van het Hoofdwerk. Ook werd de pedaalkoppel uitgebreid.
  • Pieter van Dam restaureerde het orgel in 1915. Daarbij werden enkele wijzigingen in de dispositie uitgevoerd. De Fagot 16' uit 1857 werd vervangen door een Violoncel 8', de Quint 3' door een Aeoline 8' en op het Bovenwerk plaatste hij een nieuwe Viola di Gamba 8' (discant). Ook kwam er een geheel nieuwe pedaalkoppel. Al in 1938 wijzigde Pannekoek deze veranderingen opnieuw. De Violoncel werd nu vervangen door een Holfluit 4', en de Viola di Gamba door een Nasard 3'. Verder werd de Holpijp 8' omgebouwd tot Roerfluit, de Dulciaan verdween ten gunste van een Basson-Hobo, en de 16-voets samenstelling van de Cornet en de Mixtuur werd veranderd in een 8-voets. Tot slot plaatste Pannekoek een zwelkast om het Bovenwerk. Een laatste aanpassing aan de mode vond plaats in 1952, toen de Aeoline 8' uit 1915 verdween, de Nasard 3' van het Bovenwerk (uit 1938) op deze plaats kwam te staan als Quint, en er een Scherp III sterk op de vrijgekomen plaats werd gedisponeerd. Deze werkzaamheden werden door Willem van Leeuwen uitgevoerd.
  • In 1995 is begonnen met een grondige restauratie, met als doel het herstellen van het instrument zoals het in 1842 was opgeleverd. Adviseur was Jan Jongepier, en het werk is uitgevoerd door Bakker & Timmenga. Aansluitend op de restauratie in eind 1997 nog een nieuwe Fagot 16' op het Hoofdwerk geplaatst, naar voorbeeld van de Dulciaan van de Westerkerk te Leeuwarden. De Quint 3' die op het Hoofdwerk is geplaatst is afkomstig uit het orgel van de Oosterkerk te Leiden en stamt uit 1901. Voor de Viola di Gamba van het Bovenwerk is gebruik gemaakt van Van Dam-pijpwerk van de Fluit Dolce 8' uit het orgel in de Grote Kerk te Leeuwarden, gemaakt in 1885. Op het Bovenwerk kwam ook een nieuwe Dulciaan, gemaakt naar voorbeeld van de Dulciaan van het orgel in de Hervormde Kerk te Tholen uit 1832. Op 7 mei 1998 is het instrument weer in gebruik genomen, met onder andere een bespeling door Theo Jellema.

Technische gegevens
Hoofdwerk10
Bovenwerk6
Pedaal5
Totaal aantal stemmen21
ManuaalomvangC-f'''
PedaalomvangC-d'
ToetstractuurMechanisch
RegistertractuurMechanisch
Windlade(n)Sleeplade
Toonhoogtea' = 443 Hz
TemperatuurEvenredig zwevend
Winddruk90 mm

Dispositie
Hoofdwerk: Bourdon 16' - 1524/1842, Prestant 8' - 1524/1842, Holpijp 8' - 1524/1842 (C-H), Octaaf 4' - 1524/1842 (C-H), Quint 3', Octaaf 2', Cornet III-IV sterk (discant) - 1842, Mixtuur III-V sterk - 1524/1842/1998, Fagot 16' - 1997, Trompet 8' - 1842/1998.
Bovenwerk: Prestant 8' - discant. 1524, front 1842, Fluit Dolce 8' - 1524/1842 (C-H), Viola di Gamba 8' - 1885, Fluit d'Amour 4' - 1524, Gemshoorn 2' - 1524, Dulciaan 8' - 1998, Tremulant.
Pedaal: Prestant 16', Octaaf 8' - 1524/1842, Octaaf 4' - 1524/1842, Bazuin 16' - 1524/1842, Trompet 8' - 1524/1842.
Koppelingen: Manuaalkoppel, Pedaalkoppel.

VulstemSamenstelling
Cornet III-IV sterk (discant) c': 5 1/3' - 4' - 3 1/5'. c'': 5 1/3' - 4' - 3 1/5' - 2'.
Mixtuur III-V sterk C: 1' - 2/3' - 1/2'. c°: 2' - 1 1/3' - 1'. c': 4' - 3 1/5' - 2 2/3' - 2'. c'': 4' - 4' - 3 1/5' - 2 2/3' - 2'.
Overige dispositiegegevens
Van 't Kruijs (1885) Het Orgel in de St. Laurenskerk te Franeker heeft 20 sprekende stemmen, twee klavieren, vrij pedaal en is in 1842 door Van Dam & Zonen geleverd.
Hoofdmanuaal: Prestant 8', Bourdon 16', Holpijp 8', Octaaf 4', Quint 3', Octaaf 2', Mixtuur, Cornet, Trompet 8'.
Bovenmanuaal: Prestant 8', Fluit Dolce 8', Viola 8', Flûte d'Amour 4', Gemshoorn 2', Dulciaan 8'.
Pedaal: Prestant 16', Octaaf 8', Octaaf 4', Bazuin 16', Trompet 8'.
Literatuur
  • Verzameling van disposities der verschillende orgels in Nederland, benevens eene korte beschrijving van het Orgel in de Groote Kerk te Rotterdam met afbeelding / M.H. van 't Kruijs. - Rotterdam : Corns. Immig, 1885. - Fotografische herdruk, uitgegeven bij Frits Knuf, Amsterdam in 1972 in de serie Bibliotheca Organologica, volume I.
  • Orgelberichten. - In: Organophilia, Maandblad voor Orgelvrienden. - jrg. 1 nr. 12, december 1950.
  • Verslag orgelstudiereis door Noord-Nederland en Oost-Friesland (Duitsland) van dinsdag 19 tot zaterdag 23 april 1960 / dr.ir. W.H.C. Knapp. - In: Het Orgelblad, jrg. 5 nr. 2, februari 1962.
  • Nederland... orgelland / mr. A. Bouman. - 3e geh.omgew.druk. - Leiden: Spruyt, Van Mantgem & De Does, 1964.
  • De orgels in de Sint Martinikerk te Franeker (I) / P.T. v.d. Wint. - In: Het Orgelblad, jrg. 9 nr. 3, maart 1966.
  • De orgels in de Sint Martinikerk te Franeker (II) / P.T. v.d. Wint. - In: Het Orgelblad, jrg. 9 nr. 4, april 1966.
  • Orgels in Friesland - deel 1 / Maarten Seybel. - Baarn: De Praestantspers, 1970.
  • Vroomheid en Vergankelijkheid : De Franeker Martinikerk / J. de Vries. - Franeker : Kerkvoogdij Hervormde Gemeente, 1982.
  • Het Van Dam-orgel in de Martinikerk te Franeker / Theo Jellema. - In: De Orgelvriend, jrg. 39 no 7/8, juli/augustus 1997.
  • Het Van Dam-orgel in de Martinikerk te Franeker gerestaureerd / Dirk Molenaar. - In: De Orgelvriend, jrg. 41 nr. 1, januari 1999.
  • Ruim 5 eeuwen orgelhistorie in Martinikerk Franeker / Jan Jongepier. - In: Het Orgel, jrg. 95 nr. 6, november 1999.
  • Het historische orgel in Nederland 1840 - 1849 / Peter van Dijk (eindred.). - Amsterdam : Stichting NIvO, 2002. - (Encyclopedie Het Historische Orgel in Nederland ; 6).
  • Vijf eeuwen Friese orgelbouw : Een schoone voorraad waarlyk / Jan Jongepier. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2004.
Opnamen Martinikerk Franeker / Theo Jellema. - PD8524 (mini-CD). - 2007.

Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Janco Schout. Datering: 8 september 2007.
Foto: Janco Schout
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron
Foto: Piet Bron. Datering: 10 augustus 2013.
Foto: Piet Bron