Spring naar content
Volledige beschrijving geselecteerd orgel

Foto: Dirco Oskam. Datering: 26 februari 2011.

Foto: Dirco Oskam

Enkhuizen, Nederland (Noord-Holland) - Westerkerk of Sint Gomaruskerk
Gemeente: Enkhuizen
Adres: Westerstraat 138, 1601 AN, Enkhuizen
Website: http://www.westerkerkenkhuizen.nl/
Soort kerk/gebouw: Overige gebouwen

Beschrijving nr.: 1000867. Invoerdatum: 26/10/1999. Laatste mutaties: 11/01/2019. Gegevens dateren van 2019.
Kaartnummer Stichting Orgelcentrum: GR0770.

Gebouwd door: D.G. Steenkuyl (1896)
Het orgel bevat ouder materiaal: Orgelkas en frontpijpen uit 1549 van Hendrick Niehoff

JaarOrgelbouwerOpusActiviteit
1549 Hendrick Niehoff  nieuwbouw
1683 Roelof Barendsz Duyschot  nieuwbouw in bestaande kas
1683 Johannes Duyschot  nieuwbouw in bestaande kas
1741 Christian Müller  restauratie
1838 Gebroeders Van Dam  restauratie
1896 D.G. Steenkuyl  nieuwbouw in bestaande kas
1955 firma D.A. Flentrop  wijzigen dispositie

  • Het instrument in de Westerkerk is al zeer oud. De kas dateert van 1549 en is gemaakt door Hendrik Niehoff. Het had drie klavieren en aangehangen pedaal, maar er is niets bekend van dit oude orgel. Vanaf maart 1679 maakten Roelof en Johannes Duysschot een nieuw orgel in de oude kas, dat in 1683 voltooid was. Zij gebruikten wel veel van het bestaande pijpwerk. Het instrument werd in 1741 gereviseerd door Christiaan Müller. De gebroeders Van Dam restaureerden het opnieuw in de jaren 1837/1838, op kosten van de weduwe A. de Vries. In 1888 vervingen zij de blaasbalgen door nieuwe. Organist R.G. Crévecoeur adviseerde het orgel niet meer te restaureren, maar te vervangen. In 1896 werd het binnenwerk uit het orgel gehaald, en door Steenkuyl en Recourt werd een nieuw orgel gebouwd in de oude kas. Het werd een pneumatisch instrument met twee klavieren en vrij pedaal. De klaviatuur werd in het rugwerk geschoven, dat verder leeg bleef. Op woensdag 3 mei 1899 is het in gebruik genomen. In het jaar 1955 werden door de firma Flentrop enkele wijzigingen aangebracht in de dispositie. Zo werd de Cornet op het Hoofdwerk vervangen door een Sexquialter, de Salicionaal op het Bovenwerk door een Prestant 4', de Vox Célèste door een Fluit 2', en op het Pedaal werd een Octaaf 4' geplaatst op de plek van een Cello 8'. De Salicet 4' van het Bovenwerk werd opgeschoven tot een Quint 2 2/3'. Er zijn plannen om in de kas een nieuw mechanisch drieklaviers orgel te bouwen in oude stijl, met een reconstructie van de dispositie die door Hess werd vermeld (1774). De Westerkerk is inmiddels niet meer in gebruik voor kerkdiensten.
  • In maart 2004 werd bekend dat het oorspronkelijke Niehoff-binnenwerk zal worden gereconstrueerd. Het huidige binnenwerk is al in 2003 uit de kassen verwijderd. De bedoeling is dat het orgel in 2011 weer in gebruik zal worden genomen. Er zou ook een nieuw orgel worden gebouwd met het Steenkuyl-binnenwerk, dat op een andere plaats in de kerk zal worden geplaatst. Dit plan is inmiddels niet meer aan de orde. Het materiaal van Steenkuyl is opgeslagen.
  • Als eerste is de orgelkas geheel gerestaureerd, inclusief de in 1681 geplaatste frontpijpen. Deze restauratie werd in februari 2011 afgerond. In 2018 is een aanvraag gedaan bij drie orgelmakers om een ontwerp voor een nieuw orgel in de kassen te maken.

Technische gegevens
Hoofdwerk10
Bovenwerk9
Pedaal3
Totaal aantal stemmen22
ManuaalomvangC-g'''
PedaalomvangC-f'
ToetstractuurPneumatisch
RegistertractuurPneumatisch
Windlade(n)Kegellade
TemperatuurEvenredig zwevend

Dispositie
Hoofdwerk: Prestant 16', Prestant 8', Roerfluit 8', Octaaf 4', Quint 3', Octaaf 2' - 1938, Mixtuur IV-V sterk, Sexquialter II sterk - 1955, Fagot 16', Trompet 8'.
Bovenwerk: Viola di Gamba 8', Holpijp 8', Gemshoorn 8', Quintadeen 8', Prestant 4' - 1955, Fluit Harmonique 4', Quint 2 2/3', Fluit 2' - 1955, Basson-Hobo 8', Tremulant.
Pedaal: Bourdon 16', Fluitbas 8', Octaaf 4' - 1955.
Koppelingen: Hoofdwerk - Bovenwerk, Pedaal - Hoofdwerk, Pedaal - Bovenwerk, Octaafkoppel.
Speelhulpen: Vaste combinaties.

Overige dispositiegegevens
Hess (1774) Het Orgel in de Groote-Kerk, met drie Hand-Clavieren en een aangehangen Pedaal, heeft 23 stemmen.
BovenManuaal, 8 stemmen: Praestant 8', Baarpyp 8', Quintadeen 8', Octaav 4', Gemshoorn 2', Nazat 3', Sexquialtra en Voxhumana 8'.
OnderManuaal, 7 stemmen: Praestant 16', Octaav 8', Octaav 4', Octaav 2', Scharp, Mixtuur en Trompet 8'.
Rugpositief: Praestant 8', Holpyp 8', Octaav 4', Octaav 2', Scharp, Sexquialtra, Mixtuur en Tousyn 8'.
Verschillende disposities
  • Het orgel van Duyschot had volgens Crévecoeur als dispositie:
    Hoofdwerk: Prestant 16', Octaaf 8', Octaaf 4', Octaaf 2', Scherp II sterk, Mixtuur III-IV sterk, Trompet 8'.
    Bovenwerk: Prestant 8', Baarpijp 8', Quintadena 8', Octaaf 4', Nasart 3', Gemshoorn 2', Sexquialter II sterk, Vox Humana 8'.
    Rugwerk: Prestant 8', Holpijp 8', Octaaf 4', Octaaf 2', Scherp II sterk, Sexquialter II sterk, Mixtuur III-IV sterk, Tousijn 8'.
    Twee afsluitingen, twee koppelingen, tremulant, ventiel. Pedaal aangehangen. Manuaalomvang C-c'''.
  • Vlak voor de afbraak van het oude binnenwerk was de dispositie:
    Hoofdwerk: Prestant 16', Octaaf 8', Octaaf 4', Quint 3' (gedeeld), Octaaf 2', Mixtuur III-IV sterk (gedeeld), Trompet 8'.
    Bovenwerk: Prestant 8', Baarpijp 8', Viola di Gamba 8' (vanaf g), Octaaf 4', Fluit 4', Nasart 3', Gemshoorn 2', Vox Humana 8'.
    Rugwerk: Prestant 8', Fluit Dolce 8', Octaaf 4', Openfluit 4', Superoctaaf 2', Gemshoorn 2', Mixtuur III-IV sterk, Carillon.
    Drie afsluitingen, drie koppelingen, ventiel, tremulant, calcant. Pedaal aangehangen.
  • Het bestek van Steenkuyl vermeldde als dispositie:
    Hoofdwerk: Prestant 16', Prestant 8', Roerfluit 8', Octaaf 4', Quint 3', Octaaf 2', Mixtuur IV-V sterk, Cornet IV sterk, Trompet 8'.
    Bovenwerk: Salicionaal 8', Viola di Gamba 8', Holpijp 8', Baarpijp (Gemshoorn) 8', Fluit Harmonique 4', Salicet 4', Nasard 3', Picolo 2', Basson-Hobo 8'.
    Pedaal: Bourdon 16', Fluitbas 8', Violoncel 8'.
    Stomme registers: Koppeling klavieren, koppeling pedaal-onderklavier, koppeling pedaal-bovenklavier, ventiel, kalkantenklok.
  • Bij oplevering van het Steenkuyl-orgel luidde de dispositie (volgens notitie Crévecoeur):
    Hoofdwerk: Prestant 16', Prestant 8', Roerfluit 8', Octaaf 4', Quint 3', Octaaf 2', Mixtuur IV-V sterk, Cornet IV sterk, Fagot 16', Trompet 8'.
    Bovenwerk: Salicionaal 8', Viola di Gamba 8', Holpijp 8', Gemshoorn 8', Quintadeen 8', Fluit Harmonique 4', Salicet 4', Basson-Hobo 8'.
    Pedaal: Bourdon 16', Fluitbas 8', Violoncel 8'.
    Stomme registers: Koppeling klavieren, koppeling pedaal aan klavier I, koppeling pedaal aan klavier II, octaaf-koppel (manuaal), tremulant, ventiel, calcant.
Literatuur
  • Dispositien der merkwaardigste kerk-orgelen welken in de zeven vereenigde provincien als mede in Duytsland en elders aangetroffen worden (Gouda, 1774) / Joachim Hess. - Facsimile herdruk, verzorgd door Arend Jan Gierveld. - Buren : Frits Knuf, 1980. - (Bibliotheca Organologica ; volume XI).
  • Verslag orgelstudiereis door Noord-Nederland en Oost-Friesland (Duitsland) van dinsdag 19 tot zaterdag 23 april 1960 / dr.ir. W.H.C. Knapp. - In: Het Orgelblad, jrg. 5 nr. 2, februari 1962.
  • Orgel Westerkerk Enkhuizen. - In: Het Orgelblad, jrg. 6 nr. 9, september 1962.
  • Bij de foto's / Jan Jongepier. - In: Het Orgel, jrg. 62 nr. 3, maart 1966.
  • Het orgel in Nederland / M. Hoving. - Amsterdam: Allert de Lange, 1966.
  • Orgels in Enkhuizen / dhr. Boeder. - In: De Orgelvriend, jrg. 16 nr. 12, december 1974.
  • Langs kerken en kapellen : Orgeltocht door Nederland. - Amersfoort: J.C. Willemsen, [1977].
  • Beschrijving van de St.Gomarus- of Westerkerk en de St.Pancras- of Zuiderkerk te Enkhuizen / D. Brouwer.
  • Orgels rond het IJsselmeer / Maarten Seybel, Aart Veldman. - Houten: Den Hertog B.V., 1984.
  • Cor Kint (1890-1944) : Een strijker die van prestanten bleef dromen / Thijs Kramer. - In: De Orgelvriend, jrg. 29 nr. 9, september 1987.
  • Het orgel in de Zuider- of St. Pancraskerk te Enkhuizen / Jan Jongepier. - Enkhuizen : Commissie Restauratie Orgel Zuiderkerk, 1991.
  • Het 'Hollandse' orgel in de periode van 1670 tot 1730 : Een architectuurhistorische en organologische studie over de orgelbouw in Nederland, met name in de gewesten Holland, Zeeland, Utrecht en Gelderland / A.H. Vlagsma. - Alphen aan den Rijn : Canaletto, 1992.
  • Orgels in Noord-Holland : Historie, bouw en gebruik van de Noordhollandse kerkorgels / Jan Jongepier, Hans van Nieuwkoop, Willem Poot. - Schoorl : Uitgeverij Pirola, 1996.
  • De orgelmakers Witte : Een bijdrage tot de geschiedschrijving van de orgelbouw in Nederland in de tweede helft van de negentiende eeuw / dr. Teus den Toom. - Heerenveen: Uitgeverij J.J. Groen en Zoon, 1997.
  • Het historische orgel in Nederland 1479 - 1725 / dr. Hans van Nieuwkoop (eindred.). - Amsterdam : Stichting NIvO, 1997. - (Encyclopedie Het Historische Orgel in Nederland ; 1).
  • Berichten uit de orgelwereld : Reconstructie Niehoff-orgel Westerkerk Enkhuizen. - In: De Orgelvriend, jrg. 46 nr. 5, mei 2004.
  • Nieuws en berichten uit de orgelwereld : Orgelkas Westerkerk Enkhuizen gerestaureerd / Gerco Schaap [red.]. - In: De Orgelvriend, jrg. 53 nr. 5, mei 2011.
  • Uit de orgelwereld : Ideeënprijsvraag voor nieuw orgel in Westerkerk Enkhuizen / Gerco Schaap [red.]. - In: De Orgelvriend, jrg. 61 nr. 1, januari/februari 2019.
Links http://www.orgelnieuws.nl/wcms/modules/news/article.php?storyid=4226 (13/03/2011)

Foto: Dirco Oskam. Datering: 26 februari 2011.
Foto: Dirco Oskam
Foto: Dirco Oskam. Datering: 26 februari 2011.
Foto: Dirco Oskam
Foto: Piet Bron. Datering: zomer 1985.
Foto: Piet Bron
Bron: ansichtkaart.
Bron: ansichtkaart
Bron: ansichtkaart.
Bron: ansichtkaart
Bron: ansichtkaart.
Bron: ansichtkaart
Foto: Tjalling Roosjen. Datering: 17 augustus 2013.
Foto: Tjalling Roosjen